Bruno Taut Kimdir?
58 Yıllık Hayatı ve Edirnekapı’daki Sıra Dışı Mezarı
İstanbul’daki Edirnekapı Mezarlığı’nda Mehmet Akif Ersoy’dan Yusuf Akçura’ya, Peyami Safa’dan Yunus Nadi’ye kadar Türk tarihinin pek çok önemli ismi yatıyor. Ancak mezarlıkta diğerlerinden çok farklı bir mezar bulunuyor. Üzerinde “Bruno Taut 4.V.1880 – 24.XII.1938” yazan bu sade mezar, Müslüman olmayan Alman bir mimara ait.
Peki Bruno Taut kimdir? Almanya’dan Japonya’ya, oradan Türkiye’ye uzanan hayatı onu nasıl İstanbul’a getirdi? Atatürk’ün ölümünün ardından hazırlanan ünlü katafalkla nasıl bir bağlantısı vardı ve Müslüman olmadığı halde neden Edirnekapı Mezarlığı’na defnedildi?
Bruno Taut’un yalnızca 58 yıl süren hayatı, 20. yüzyıl mimarlık tarihinin yanı sıra Cumhuriyet’in ilk yıllarına da uzanan oldukça ilginç bir hikâye barındırıyor.
Bruno Taut Kimdir?
Bruno Julius Florian Taut, 4 Mayıs 1880’de dönemin Doğu Prusya bölgesindeki Königsberg’de dünyaya gelen Alman mimar, şehir plancısı, tasarımcı ve mimarlık kuramcısıdır. Günümüzde doğduğu Königsberg şehri Rusya sınırları içerisinde bulunuyor ve Kaliningrad adıyla biliniyor.
Taut, Königsberg’deki yapı okulunda eğitim aldıktan sonra 1900’lü yılların başında Berlin’e gitti. Burada mimar Bruno Möhring’in yanında çalıştı; ardından Stuttgart’ta dönemin önemli mimarlarından Theodor Fischer’in bürosunda görev yaptı. 1909 yılında Franz Hoffmann ile kendi mimarlık bürosunu kurdu.
Bruno Taut yalnızca bina tasarlayan bir mimar değildi. Kentlerin nasıl olması gerektiği, toplu konutlar, renk kullanımı, insanların yaşam kalitesi ve mimarinin toplum üzerindeki etkisi üzerine de çalışan önemli bir düşünürdü.
Özellikle 1920’li yıllarda Berlin’de gerçekleştirdiği toplu konut projeleriyle modern mimarlığın önde gelen isimlerinden biri haline geldi.
Almanya’daki Mimarlık Kariyeri ve Modern Mimarideki Yeri
Bruno Taut’un uluslararası alanda tanınmasını sağlayan erken dönem eserlerinden biri, 1914 yılında Köln’de düzenlenen Deutscher Werkbund sergisi için tasarladığı Glashaus, yani Cam Ev oldu.
Ancak Taut’un mimarlık tarihindeki en önemli çalışmalarından bazıları toplu konut projeleriydi. Birinci Dünya Savaşı sonrasında hızla büyüyen Berlin’de daha sağlıklı, aydınlık ve yaşanabilir konutlar oluşturulması üzerine çalıştı.
1924 ile 1931 yılları arasında Berlin’de binlerce konutun tasarlanmasında rol aldı. Hufeisensiedlung (At Nalı Yerleşimi), Gartenstadt Falkenberg, Schillerpark ve Carl Legien yerleşimleri onun modern konut mimarisindeki önemini gösteren başlıca örnekler arasında bulunuyor. Deutsches Historisches Museum, Taut’un 1924-1931 döneminde Berlin’de yaklaşık 12 bin konut gerçekleştirdiğini belirtiyor.
Taut’un tasarımında rol oynadığı Berlin modernist konut yerleşimlerinin bir bölümü daha sonra UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. UNESCO, bu yerleşimleri 20. yüzyılın modern şehircilik ve sosyal konut anlayışının önemli örnekleri arasında değerlendiriyor.
Renk, Taut’un mimarisinin ayırt edici özelliklerinden biriydi. Rengi yalnızca dekoratif bir unsur olarak değil, binalara ve sokaklara kimlik kazandırmanın bir yolu olarak görüyordu.
Bruno Taut Neden Almanya’dan Ayrıldı?
1933 yılında Adolf Hitler ve Nazi Partisi’nin Almanya’da iktidara gelmesi, Bruno Taut’un hayatının yönünü tamamen değiştirdi.
Taut, Nazi yönetimi altında mesleki konumunu kaybetti ve Almanya’dan ayrılmak zorunda kaldı. Önce İsviçre’ye, ardından Japonya’ya geçti. Japonya’da yaklaşık üç yıl geçirdi ve bu süre boyunca Japon mimarisini yakından inceledi.
Özellikle geleneksel Japon mimarisinin sadeliği, doğayla ilişkisi ve mekân anlayışı Taut üzerinde derin bir iz bıraktı. Daha sonra İstanbul’da kendisi için yaptırdığı evde bile Japon mimarisinin etkileri görülecekti.
Hayatının Türkiye dönemi ise 1936 yılında başladı.
Bruno Taut Neden Türkiye’ye Geldi?
1930’lu yıllarda Türkiye, Cumhuriyet’in modernleşme politikaları kapsamında Avrupa’dan birçok bilim insanı, akademisyen ve mimarı ülkeye davet ediyordu.
Bruno Taut da bu dönemde Türkiye’ye gelen önemli isimlerden biri oldu.
Kasım 1936’da Türkiye’ye taşınan Taut, İstanbul’daki Güzel Sanatlar Akademisi Mimarlık Bölümü’nün başına getirildi. Aynı zamanda Ankara’da Maarif Vekâletine bağlı mimarlık bürosunun yönetimini üstlendi.
Böylece hem yeni mimarlar yetiştirmeye hem de genç Cumhuriyet için okul ve kamu yapıları tasarlamaya başladı.
Türkiye’de yalnızca yaklaşık iki yıl yaşayabilmiş olmasına rağmen bu kısa süre içerisinde mimarlık eğitiminden kamu yapılarına kadar kalıcı bir iz bıraktı.
İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi Yılları
Bruno Taut kimdir? sorusunun Türkiye açısından en önemli cevaplarından biri onun eğitimci yönünde saklıdır.
Taut, bugün Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi’nin temellerini oluşturan Güzel Sanatlar Akademisi’nde mimarlık eğitimini geliştirmek için çalıştı.
Mimarlığın yalnızca biçim ve estetikten ibaret olmadığı düşüncesini savunuyor; yapının bulunduğu çevreyi, iklimi, yerel malzemeleri ve insanların ihtiyaçlarını dikkate alan bir anlayışı önemsiyordu.
Türkiye’de bulunduğu sırada mimarlık üzerine düşüncelerini bir kitapta da topladı. “Mimari Bilgisi” adıyla 1938 yılında yayımlanan eser, Taut’un mimarlık anlayışını ortaya koyan önemli çalışmalarından biri oldu. Deutsche Biographie de Taut’un Türkiye yıllarında hazırladığı bu mimarlık öğretisi kitabının 1938’de tamamlandığını belirtiyor.
Bruno Taut’un Türkiye’de Yaptığı Eserler
Bruno Taut’un Türkiye’deki en tanınmış yapılarından biri Ankara Üniversitesi’nin Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi binasıdır.
Ankara Üniversitesi, fakülte binasının Bruno Taut tarafından tasarlandığını ve yapının 1937-1938 yıllarında gerçekleştirildiğini belirtiyor.
Taut’un Türkiye’de tasarladığı veya projesini hazırladığı önemli yapılar arasında Ankara Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Ankara Atatürk Lisesi, Cebeci Ortaokulu, Trabzon Lisesi ve İzmir Cumhuriyet Kız Enstitüsü gibi eğitim yapıları bulunuyor. İstanbul Ortaköy’de kendisi için tasarladığı Bruno Taut Evi de Türkiye’de bıraktığı dikkat çekici eserlerden biri.
Fakat Taut’un Türkiye’de yaptığı çalışmalar arasında biri diğerlerinden çok daha farklı bir anlam taşıyor.
Çünkü bu çalışma bir bina değil, Mustafa Kemal Atatürk için hazırlanan katafalktı.
Atatürk’ün Katafalkını Bruno Taut mu Tasarladı?
Evet. Atatürk’ün 1938 yılında Ankara’da düzenlenen cenaze töreninde kullanılan katafalkın tasarımını Bruno Taut yaptı.
Atatürk 10 Kasım 1938’de Dolmabahçe Sarayı’nda hayatını kaybettikten sonra, 21 Kasım’da Ankara’da gerçekleştirilecek devlet töreni için bir katafalk hazırlanması gerekiyordu.
Bu görev Bruno Taut’a verildi.
Taut çok kısa bir süre içerisinde hazırladığı tasarımla Atatürk’ün Ankara’daki cenaze töreninin en önemli mimari unsurlarından birini meydana getirdi. Goethe-Institut da Atatürk’ün katafalkını Taut’un Türkiye’deki eserleri arasında gösteriyor ve bunu onun son görevi olarak nitelendiriyor.
Atatürk Araştırma Merkezi tarafından yayımlanan bir kongre çalışmasında ise Taut’un katafalkın çizim ve yapımını çok kısa sürede üstlendiği ve bu hizmet karşılığında para almayı kabul etmediği aktarılıyor.
Atatürk’ün ölümünden yalnızca haftalar sonra Bruno Taut da hayatını kaybedecekti.
Bruno Taut Ne Zaman ve Neden Öldü?
Bruno Taut, 24 Aralık 1938 tarihinde İstanbul’da, 58 yaşında hayatını kaybetti.
Deutsche Biographie kayıtlarında doğum tarihi 4 Mayıs 1880, ölüm tarihi ise 24 Aralık 1938 olarak geçiyor. Aynı kaynak Taut’un ölüm yerini İstanbul, mezar yerini de Edirnekapı olarak kaydediyor.
Taut’un uzun süredir sağlık sorunları yaşadığı biliniyor. Bauhaus Kooperation biyografisine göre yıllardır astım hastalığı bulunan Taut, 24 Aralık günü geçirdiği ağır bir astım krizi sonucunda yaşamını yitirdi.
Ölümünden sonra ise oldukça sıra dışı bir karar verildi.
Alman ve Hristiyan olan Bruno Taut, İstanbul’daki bir Hristiyan mezarlığına değil, Edirnekapı’daki Müslüman mezarlığına defnedildi.
Bruno Taut Neden Edirnekapı Mezarlığı’na Defnedildi?
Bruno Taut’un hikâyesini bugün bu kadar merak uyandırıcı yapan noktalardan biri tam olarak burada başlıyor.
İstanbul’da o dönemde gayrimüslimlerin defnedilebildiği ayrı mezarlıklar bulunmasına rağmen Taut’un naaşı Edirnekapı Mezarlığı’na götürüldü.
Günümüzde pek çok kaynak onun buraya özel izinle defnedildiğini aktarıyor. Bu kararın Atatürk için hazırladığı katafalk ve Türkiye’ye yaptığı hizmetler nedeniyle kendisine gösterilen bir vefa olduğu da sıkça dile getiriliyor.
Ancak burada tarihsel açıdan önemli bir ayrıntı var.
Taut’un ölümünün hemen ardından yayımlanan dönemin gazetelerinde, Edirnekapı’na defin kararının kim tarafından ve hangi resmî izinle verildiğine ilişkin açık bir bilgi bulunmuyor. Bu nedenle “İsmet İnönü özel olarak izin verdi” gibi internette sıkça karşılaşılan ifadeleri kesin bir tarihsel gerçek olarak aktarmak doğru değil.
Bruno Taut üzerine yapılan bazı araştırmalar defin işlemini onun vasiyetine bağlarken, başka kaynaklarda devletin bir vefa göstergesi olduğu ileri sürülüyor. Fakat dönemin gazete haberleri defin nedenini açıklamıyor.
Kesin olarak bildiğimiz şey ise Taut’un gerçekten Edirnekapı’ya defnedilmiş olması.
Bruno Taut Gerçekten Edirnekapı Mezarlığı’na Defnedilen Tek Gayrimüslim mi?
Kaynaklar bu konuda oldukça açık.
Anadolu Ajansı’nın Edirnekapı Mezarlığı üzerine hazırladığı çalışmada Bruno Taut, mezarlıkta yatan Müslüman olmayan tek kişi olarak belirtiliyor.
Bauhaus Kooperation tarafından hazırlanan Bruno Taut biyografisinde de Taut’un Edirnekapı Şehitliği’ne ilk ve tek gayrimüslim olarak defnedildiği ifade ediliyor.
Bu yönüyle mezarı, yalnızca ünlü bir mimarın son istirahatgâhı değil, İstanbul mezarlık tarihi açısından da sıra dışı bir örnek.
Burada bir başka yanlış bilgiyi de düzeltmek gerekiyor. Bruno Taut bazı Türkçe kaynaklarda zaman zaman Yahudi olarak tanıtılıyor. Oysa Deutsche Biographie, Taut’un dinî aidiyetini “evangelisch”, yani Protestan olarak kaydediyor. Dolayısıyla onu tanımlamak için en güvenilir ifade Alman ve gayrimüslim bir mimar demek olacaktır.
25 Aralık 1938: Bruno Taut’un Cenaze ve Defin Töreni
Bruno Taut’un cenaze tarihi konusunda internette küçük ama önemli bir karışıklık bulunuyor.
Bazı fotoğraf ve sosyal medya paylaşımlarında cenaze töreninin tarihi 24 Aralık 1938 olarak gösteriliyor. Ancak 24 Aralık, Taut’un ölüm tarihidir.
26 Aralık 1938 tarihli Akşam gazetesi, Taut’un “evvelki gün” hayatını kaybettiğini ve cenazesinin “dün” kaldırıldığını yazıyor. Gazetenin tarihine göre bu ifadeler ölümün 24 Aralık, cenaze ve defin töreninin ise 25 Aralık 1938 tarihinde gerçekleştiğini gösteriyor. NEK
Dönemin haberine göre tören Bruno Taut’un görev yaptığı Güzel Sanatlar Akademisi’nde başladı.
Konservatuvar hocalarından kemancı Liko Amar matem müziği çaldı. Ardından Kültür Bakanlığı temsilcisi, Akademi profesörü Léopold Lévy, bir öğrenci ve Taut’un meslektaşı mimar Franz Hillinger konuşmalar yaptı.
Törenin ardından Bruno Taut’un naaşı Güzel Sanatlar Akademisi’nden alınarak Edirnekapı Mezarlığı’na götürüldü ve burada toprağa verildi.
Dolayısıyla Bruno Taut’un cenaze törenine ait bir fotoğrafın altında yalnızca “İstanbul, 24.12.1938” yazıyorsa, bu tarihin büyük olasılıkla ölüm tarihiyle karıştırıldığını söylemek mümkün.
Bruno Taut’un Mezarı Nerede?
Bruno Taut’un mezarı bugün İstanbul Edirnekapı’daki tarihî mezarlık alanında bulunuyor.
Mezarının görünümü de en az hikâyesi kadar dikkat çekici.
Gösterişli bir anıt mezar yerine yere paralel uzanan oldukça sade bir taş bulunuyor. Üzerinde yalnızca adı ile doğum ve ölüm tarihleri yer alıyor:
BRUNO TAUT
4.V.1880 – 24.XII.1938
Taşın üzerinde ayrıca dikkat çeken bir ayak izi figürü bulunuyor. Bu ayak izi hakkında zaman içerisinde çeşitli yorumlar yapılmış olsa da bunun ne anlama geldiğini kesin biçimde açıklayan güvenilir bir tarihsel belge bulunmuyor. Bu nedenle zaman zaman anlatıldığı gibi “Türkiye’de bıraktığı izin simgesi” olduğunu kesin bir bilgi olarak kabul etmek yerine, mezarın gizemli ayrıntılarından biri olarak değerlendirmek daha doğru.
58 Yıllık Bir Hayatın İstanbul’da Biten Hikâyesi
Bruno Taut kimdir? sorusunun cevabı yalnızca “Alman bir mimar” demekle sınırlı değil.
1880’de Königsberg’de başlayan hayatı; Berlin’in modern konutlarından Moskova’ya, Japonya’dan İstanbul ve Ankara’ya kadar uzandı. Modern mimarlığın gelişiminde önemli rol oynadı, binlerce insan için konutlar tasarladı, mimarlık üzerine kitaplar yazdı ve hayatının son iki yılında genç Türkiye Cumhuriyeti’nin eğitim yapılarında iz bıraktı.
Son büyük görevlerinden biri ise Mustafa Kemal Atatürk için katafalk hazırlamak oldu.
Atatürk’ün ölümünden yalnızca 44 gün sonra, 24 Aralık 1938’de İstanbul’da hayatını kaybeden Bruno Taut, ertesi gün Edirnekapı’da toprağa verildi.
Bugün onu Türkiye’ye bağlayan yalnızca Ankara ve İstanbul’da bıraktığı yapılar değil.
Edirnekapı’daki sade mezarı da bu hikâyenin bir parçası.
Çünkü Bruno Taut, kaynaklara göre Edirnekapı Mezarlığı’na defnedilen tek gayrimüslim olarak İstanbul tarihindeki sıra dışı yerini koruyor.
Bruno Taut Kimdir? Yazımızın Sonuna Geldik
Bruno Taut’un hayatı, Türkiye yılları, eserleri, Atatürk için hazırladığı katafalk ve Edirnekapı Mezarlığı’ndaki sıra dışı mezarıyla ilgili hikâyemizin sonuna geldik.
Bu tarz tarih, sanat, mimarlık ve önemli kişilerin hayat hikâyelerini okumayı seviyorsanız Kimdir? kategorimizi takip etmeyi unutmayın.
Yazıyı beğendiyseniz üst kısımdan beğenebilir, sosyal medyada paylaşabilir ve düşüncelerinizi yorumlarda bizimle paylaşabilirsiniz.
Yeni içeriklerde görüşmek üzere 🙂
Bilgilendirme: Bu içerikte adı geçen hiçbir kurum, kuruluş, işletme veya mekanla reklam, sponsorluk ya da ücretli iş birliğimiz bulunmamaktadır. İçerik, dizinin çekim mekanlarını merak eden izleyicilere bilgi vermek amacıyla bağımsız olarak hazırlanmıştır.
